اتسز خوارزمشاه بعد از آنكه بر سلطان سنجر طغيان كرد به رقابت آن پادشاه شعردوست - دانش‌پرور شعرا را به دادن صلات تشويق نمود و فضلا را از اطراف بخوارزم خواست حتى موقعى كه سنجر از گور خان قراختائى شكست خورد و اتسز بر خراسان مستولى شد يعنى در 536 جمعى از فضلاى آن ديار مثل ابو الفضل كرمانى « 1 » و ابو منصور عبّادى « 2 » و قاضى حسين ابن محمّد ارسابندى « 3 » و ابو محمّد خرقى فيلسوف « 4 » را با خود بخوارزم برد و پس از فوت طبيب معروف سيّد اسماعيل بن حسن جرجانى ( وفاتش در 531 ) صاحب ذخيرهء خوارزمشاهى و كتب ديگر مأمور مخصوصى ببغداد نزد ابو البركات - هبة الدّين على طبيب مشهور فرستاد و براى آنكه خطهء خوارزم از طبيب حاذقى خالى نباشد از او خواست كه يكى از شاگردان خود را به آن ديار بفرستد تا داروخانهء خوارزم را با جميع اوقاف آن تحت اختيار او بگذارد و مبلغى نيز جهت خرج سفر او ببغداد فرستاد . شهر جرجانيه در عهد اتسز و جانشينان او چنان كه گوشزد كرديم مركز اجتماع علما و ادباى نامى بود و از اين جهت با مروشاهجان پايتخت سلطان سنجر رقابت مىورزيد و فضلاى بزرگ مثل امام علّامه جار اللّه ابو القاسم محمود بن عمر خوارزمى زمخشرى ( 467 - 538 ) ملقب بفخر خوارزم و امير - رشيد الدين محمّد عمرى بلخى كاتب مشهور به وطواط ( وفاتش در 573 ) و بهاء الدّين محمّد بن مؤيّد بغداذى « 5 » و برادرش شيخ مجد الدين شرف بن مؤيّد بغداذى « 6 » و امام شهاب الدّين ابو سعد بن عمر خيوقى « 7 » و شيخ - نجم الدين احمد بن عمر خيوقى معروف بكبرى و امام فخر الدين محمد بن عمر رازى در آن ايام در آن شهر اقامت داشته و باعث فروزندگى مشاغل علم و ادب در جرجانيه بوده‌اند . » خوارزم يعنى مملكت اصلى خوارزمشاهيان در تحت حكومت مادر سلطان تركان - خاتون و تركان قنقلى بود و اين جماعت به خوبى مىتوانستند كه به قشون مهاجم چنگيزى

--> ( 1 ) - قاضى ابو الفضل عبد الرحمن بن محمد بن اميرويه بن محمد كرمانى ( 457 - 544 ) از فقها و علماى مشهور مقيم مرو . ( 2 ) - ابو منصور مظفر بن ابى منصور عبادى مروزى از وعاظ معروف خراسان ( وفاتش در 547 ) . ( 3 ) - قاضى حسين بن محمد ارسابندى قاضى مرو بود و در استيلاى تركان غز بر خراسان يعنى در 548 كشته شد و ارسابند قريه‌اى بوده است در دو فرسخى مرو . ( 4 ) - بهاء الدين ابو محمد خرقى از مردم خرق از توابع مرو و از حكما و فضلاى بزرگ ( وفاتش در 540 ) . ( 5 ) - شاعر و منشى معروف و رئيس دار الانشاء سلطان علاء الدين تكش خوارزمشاه ( 568 - 596 ) پدر سلطان محمد خوارزمشاه كه مجموعهء منشآت او التّوسل الى التّرسل نام ( دارد وفاتش بعد از 588 ) ( 6 ) - رجوع كنيد به صفحهء 13 از همين كتاب . ( 7 ) - صفحهء 25 از همين كتاب ، و او در پنج مدرسه از مدارس خوارزم درس مىگفت و در يكى از اين مدارس كتابخانهء عظيمى درست كرده بود كه نسوى مىگويد من نه پيش از او نه بعد از او مثل آن را نديدم و در موقعى كه از خوارزم مىگريخت مقدارى از نفايس آن كتب را با خود به شهر نسا آورد ولى بعد از قتلش تمام آنها بدست عوام الناس افتاد و نسوى يك عده از آنها را از دست مردم جمع آورده بوده ( سيرة جلال الدين ص 48 - 49 ) .